Bộ Y tế cũng vừa kiến nghị lập Uỷ ban Vệ sinh An toàn thực phẩm và không được ủng hộ khi nêu ra trước Uỷ Ban Thường vụ Quốc hội. Liệu kiến nghị của Bộ KH-ĐT có chung số phận?

Tập thể trách nhiệm tức không ai chịu trách nhiệm

Báo chí đưa tin Bộ Kế hoạch Đầu tư (KH-ĐT) vừa trình Chính phủ đề án đổi mới cơ cấu kinh tế giai đoạn 2011 - 2020, trong đó có kiến nghị thành lập Uỷ ban Cải cách và Phát triển hay Bộ Phát triển Kinh tế và lập Tổng cục Hỗ trợ Phát triển Doanh nghiệp tư nhân trong nước. Đó chỉ là một trong khá nhiều đề xuất của đề án "tái cơ cấu" nền kinh tế do Bộ KH-ĐT trình Chính phủ.

Đề án nêu ra các thành tựu và nhất là các điểm yếu cơ bản của cơ cấu kinh tế Việt Nam: tăng trưởng chủ yếu dựa vào vốn và lao động đơn giản; các cân đối vĩ mô mong manh; cơ cấu ngành chưa lành mạnh; cơ cấu thành phần kinh tế bất hợp lý trong đó doanh nghiệp nhà nước chiếm nguồn lực lớn mà kém hiệu quả, lấn át, chèn ép khu vực tư nhân trong nước, nền kinh tế phụ thuộc quá vào nước ngoài; không gian kinh tế bị chia cắt, các địa phương cạnh tranh lẫn nhau một cách không lành mạnh; cơ cấu đầu tư chưa hợp lý hiệu quả không cao; v.v.

Nguyên nhân chính của chính của các điểm yếu trên là: tư duy phát triển kinh tế chậm đổi mới; năng lực hoạch định và thực thi chính sách kém; môi trường kinh doanh còn nhiều hạn chế; cơ chế phân bổ nguồn lực quốc gia kém hiệu quả.

Trên cơ sở phân tích tình hình, nguyên nhân và nêu ra các mục tiêu, đề án kiến nghị hàng loạt biện pháp để phát huy các thành tựu và khắc phục những yếu kém. Trong số các kiến nghị đó có kiến nghị lập Uỷ ban Cải cách và Phát triển hay Bộ Phát triển Kinh tế và Tổng cục Hỗ trợ Phát triển Doanh nghiệp tư nhân trong nước.

Bộ Y tế cũng vừa kiến nghị lập Uỷ ban Vệ sinh An toàn thực phẩm và không được ủng hộ khi nêu ra trước Uỷ Ban Thường vụ Quốc hội. Liệu kiến nghị của Bộ KH-ĐT có chung số phận?

Nhiều người viện dẫn đến các luật hiện hành, đến việc không nên làm phình bộ máy quản lý nhà nước, v.v., để bác bỏ kiến nghị. Có thể, các lý do đó là xác đáng đối với kiến nghị của Bộ Y tế, song trong mọi trường hợp, uỷ ban hay cơ quan quản lý vệ sinh an toàn thực phẩm phải là một cơ quan có đủ thẩm quyền và chịu trách nhiệm chính từ đầu đến cuối, không thể để "tập thể" các bộ cùng chịu trách nhiệm, thì chẳng ai chịu trách nhiệm cả.

Điểm cốt lõi là ở đấy, nó nằm ở đâu không phải là quan trọng nhất. Tại các nước phát triển cơ quan như vậy là một cơ quan điều tiết độc lập không nằm trong bộ máy hành pháp.

Đối với kiến nghị của Bộ KH-ĐT tình hình lại khác. Đây là một vấn đề rất hệ trọng đến sự phát triển của đất nước. Luật pháp, quy định, kể cả quy định về bộ máy nhà nước đều do chính nhà nước quy định, nên nếu thấy cần thì có thể nên sửa chứ không nên viện dẫn các luật hiện hành để né tránh hay cản trở việc thay đổi.

Vai trò của nhà nước trong phát triển kinh tế là hết sức to lớn. Nếu một doanh nghiệp có chiến lược phát triển tốt và có bộ máy điều hành tốt, thì tình hình kinh doanh của nó phát đạt, ngược lại thì trì trệ hay phá sản. Ai làm và thực hiện những việc đó trong doanh nghiệp? Đó là ban lãnh đạo chóp bu, những người điều hành. Nền kinh tế cũng vậy.

Có thể dùng sự tương tự để hiểu vai trò của nhà nước trong phát triển kinh tế, ở đây chính phủ đóng vai trò tương tự như vai trò của người điều hành (tuy khác xa điều hành doanh nghiệp).

Và vai trò của người điều hành rất quan trọng. Nếu nó có chiến lược, chính sách, quy hoạch tốt, biết phân bổ nguồn lực khéo thì sẽ kích thích được tất cả các tác nhân kinh tế hoạt động nhịp nhàng, có hiệu quả và mang lại sự tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững, ngược lại thì có thể dẫn tới trì trệ, thậm chí tai hoạ (nếu chính phủ can thiệp quá sâu vào nền kinh tế và can thiệp sai).

Việc điều hành kinh tế của nhà nước thay đổi theo sự phát triển của nền kinh tế. Mấy chục năm trước nhà nước làm thay tất cả và kinh tế trì trệ. Đổi mới trả lại quyền tự do kinh tế của người dân và giải phóng năng lực sẵn có nhưng bấy lâu vẫn bị kiềm chế.

Việc đơn giản đó đã tạo ra sự phát triển hết sức ấn tượng. Nhưng tiềm năng bị kiềm chế từ lâu ấy cũng cạn kiệt sau sự bùng phát do được giải phóng. Muốn phát triển tiếp, thì phải tạo ra, nuôi dưỡng, tăng cường và phát triển năng lực ấy của người dân một cách liên tục.

Điều hành chuyên nghiệp hơn

Đối với nhà nước, điều đó đòi hỏi việc xây dựng các thể chế của nền kinh tế thị trường, tạo dựng niềm tin và môi trường thuận lợi để các tác nhân kinh tế hoạt động trôi chảy; có những khuyến khích để nguồn lực quốc gia (mà trước hết là con người, tài nguyên và vốn) được phân bổ một cách hiệu quả.

Kinh tế càng phát triển, các tác nhân kinh tế càng củng cố được vị thế của mình, thì sự điều hành của nhà nước càng "nhàn" hơn, gián tiếp hơn, phải chuyên nghiệp hơn và khó hơn nhưng nếu có sai lầm cũng gây ít thiệt hại hơn. Nói cách khác cách điều hành nền kinh tế phải thay đổi theo sự phát triển.

Với việc phân tích và nêu ra những yếu kém trong điều hành kinh tế, những nguyên nhân, thì việc tổ chức lại bộ máy điều hành là rất cần thiết.

Việc lập Uỷ ban cải cách và Phát triển hay Bộ Phát triển Kinh tế và lập Tổng cục Hỗ trợ Phát triển Doanh nghiệp tư nhân theo kiến nghị của Bộ KH-ĐT là một việc quan trọng nhằm thúc đẩy nền kinh tế nước nhà phát triển nhanh và bền vững.

Trung Quốc cũng đã sáp nhập cơ quan kế hoạch và nhiều cơ quan quản lý kinh tế của mình để trở thành siêu bộ "Uỷ ban Phát triển và Cải cách". Chắc Bộ KH-ĐT đã nghiên cứu kinh nghiệm đó của Trung Quốc. Với việc thành lập Bộ Phát triển kinh tế, thì chắc chắn nên giải tán Bộ KH-ĐT, có thể hợp nhất phần lớn các bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn vào Bộ đó, các bộ phận còn lại nên biến thành các cơ quan điều tiết độc lập. Đó là một việc lớn, hệ trọng nhưng theo tôi là việc cần làm theo tinh thần Nhà nước làm đúng việc của Nhà nước và không làm thay công việc của các tổ chức kinh tế và các tổ chức xã hội dân sự.

Việc xúc tiến, thuyết phục để có quyết định thành lập một uỷ ban hay bộ như vậy chắc chắn không dễ và không nhanh. Trong hàng loạt giải pháp, Bộ KH-ĐT đã phân ra các giải pháp có thể tiến hành ngay nhằm cải thiện tình hình và các giải pháp cần nghiên cứu sâu hơn trong đó có việc thành lập các cơ quan nêu trên. Bộ cũng kiến nghị thành lập năm nhóm để nghiên cứu các giải pháp cần nghiên cứu sâu thêm.